Путь Героя

Әнуарбек Сүйіндікұлы 

Өткен адам болады көзден таса,

Өлді- өшті оны ешкім ойламаса.

Ол кетседе белгісі жоғалмайды,

Керектісін ескеріп үмытпаса.

Шәкәрім

Сүйіндіков  Әнуарбек (1915- 25.06.89ж.) Абай (Семей) облысы, Абай ауданы, Шынғыстаудың Орда тауының баурында, 10  ауылда  дүниеге келген.

Бала кезінен әке  шешесінің күшағынана айрылып, үлкен шешесінің қолында өседі. Ауыл мектебінен саутын ашқан Әнуарбек,  Қарауылға ( Абай ауданыңын орталығы) жеті класты  бітіріп, алты ай мүғалімнің окуың оқып,  бастаушы  мектепте мұғалім болып істейді. 1934 жылы Семейдегі ауыл шаруашылығыңың  техникумына  түседі.  Агроном мамандығын алып,  жүмыс енбегін  бастайды. 

 Әнуарбек 1941 наурыз айында әскерге шақырылып, Польшадағы Ломжа қаласында әскері міндетін атқарады.  22 маусым 1941 жылы  Отан соғысын  осы қалада  қарсы алады.

Қоршауда қалып, одан шығып 21 армиясының күрамында болып Ахтырка Харков облысында, Старый Оскол, манында соғыстарға  қатынасып орден алған. Сұрапыл соғыста ер етігімен  су кешіп, ат ауздығымен су ішкен, қиын-қыстау кезеңді,  аштықты, сақылдаған аязда «қар төсеніп, мұз жастанған» күндерді бастан өткізген.  Қысқа  командир окуын бітіріп, кіші лейтенант атағын алып, соғысқа қайтадан кіріседі.

 1942 шілде айында   қызыл әскерінің алты  дивизиясы қоршауда қалып,  соның ішінде ауыр   жараланып түтқынға түседі. Әкеміздің  тұтқындағы азапты жылдары басталады. Ол  Польша, Чехословакия, Германия, Италия концлагерлерде болып, заводттарда істейді. 

Ақыры тарихта белгілі одақтас американ әскері Италияда  29 сауір  1945 жылы  лагерден босатады. Соғыстын аяғын Италиядағы қисық мұнарлы бар Пиза деген қаласында қарсы алады. Сол  қисық мұнарлының    қасында жолдасы Бабота Омаровпен тұскен фото бар.

Италиядан Австрияда депортационный лагерлерде болады. 1945 жылдын қырқұйек ден бастап қараша айының ортасына дейін депортация көшімен  Австрия, Венгрия, Румыния,  жеріне дейін көлікпен келіп, арасында жаяу жүріп, содан кейін темір жолмен Кеңес үкіметінің Батысынан Қиыр Шығыстағы Находка мүйісіне дейін жетеді. Находкада  лагерьлерде  ағаш кесіп, таста жүмыс істеп,  бір жыл өткізеді.

Одан әрі кемемен Жапон теңізі арқылы, Татар бұғазым мен Охот теңізінен өтіп Магаданға бірақ тоқтаған.  Колыманың Мальдяк прийскыда екі жыл жұмыс істейді. Талай аяздарда, боранда қалып, аш болып, сақалы өсіп неше түрлі қиыншылықты көреді. Суыққа, аштықа, ауыр жұмысқа,  жоқтыққа шыдамдылығы қайран қалдырады.

Австриядағы   лагерьде  басталған күнделікте, жол бойы басынан өткендерін, Находкада,  Магаданда  көрген азаптарын  жазған. Жол бойы сусыз, тамақсыз, арасында суыққа ұрынып, ұйқысыз өткен күндер болса да,  өзін-өзі қамшылап дегендей, күш қайратын жинап, басынан өткендерінің бәрін күнделік қылып жаза береді. Бұл күнделікте әкеміздің өмірінің біз білмеген, естісек те жас шағымызда толық түсіне алмаған сәттері көрініс береді. Осының бәрін тәптіштеп жазып кеткендегі ойы ертең осыны балаларым, үрпағым  оқысын,  өмірімді білсін  дегендігінен болар.

Әрбір жазылған екі ауыз сөздің артында елге деген ерекше сағыныш тұрады. Ол сағыныш - жабыққан жалғыздың сағынышы. Сол сары уайым сағынышты серік қылып, кағаз бен қалам арқылы сырын ашып, шерін тарқатқан.

Анда-санда лагерьде тінту жүргізеді. Жазған кітапшасы мен Пиза (Италия) қаласындағы түскен сүретті тапса, американың немесе басқа ұлттың «шпионы» болып шығатын еді. Жолдағы көрген қиыншылықтарды жазғаны, өз басың байгіге тігіп,  сол уақыттағы саясатқа қайшы болып келеді. Онда НКВД-ның адамдары көп сөйлеспейді. Соттайды немесе ату жазасын береді. Өзін-өзі қамшылап жазған жазуларды сақтап қалу үшін де жүрек керек.

Әнуарбек  Мағаданнан  1948  жылының аяғында  елге оралады. Екі жыл қан майданында, үш жыл немісте тұтқында, үш жыл кеңестің  лагерлерінде болып, көп зансыздықты, сенбеушілікті, киянатты,  өлімді өз басынан өткерді.  Осының бәрі еттен өтіп, сүекке жеткен,  өмір бойы ішінен сенбеушілік туған.  Әкем  өткен өмірін көп айта бермейтің.   Оның себебі тағдырдың ауырлығы көп нәрсені айтқызбады.  Ауызбен айта алмай, тіс жармай, естеліктердің ішінде жазып кеткен сөздері бар: «Айтылмаған сөз, шықпай жұректе жатқан ойлар көп ақ қой, мен үшін күпия сырлар көп ақ қой...».

Соғыстың лаулаған оты,  лапылдаған жалыны талай адамның тағдырын өзгертіп, өшпес жара қалдырды.  «Бас екеу болмай, мал төртеу болмайды». Анамыз  Кабира Дюсембай қызымен танысып, жана семья қүрып,   өмірді арғарай жалғастырады.

       1953  жылы  Сталин қайтыс болған сон, түтқында болғандарға тіркеуден босатылып ( реабилитация) жасалды. Соғыста алған орден, медальдар қайтарылды.

Абырой – атақ енбекпен келеді. Мамандығы агроном болған сон, әкеміз өмір бойы ауыл шаруашылығына арнады.

          Сергиполь МТС-нда жана сорт бидайды шығарған үшін 1956 жылы Мәскеу қаласының Халық шаруашылығы жетістіктері (ВДНХ) көрмесіненен  кіші   күміс, қола  медальмен  марапатталып, «Победа»  қол  сағатын сый-құрметке  иеленеді.

Сергиполь МТС - нда бас агроном, содан енбегін бағалап  Тансық, Тарбағатай совхоздарында кеншардың директоры болып істеді.

Ауыл шаруашылық жұмысы - қай кезде де болмасын ауыр. Ет, сүт, жүн, астық, төл алу, шөп дайындау, жыл бойы бітпейтін басқада  науқан. Директор болған сон жалғыз шаруашылыққа ғана емес,   ауыл өмірінің  мадениетіне, спортқа, денсаулық маселесіне   көніл бөлген.

Ауылды  жерінде істеп, елмен араласып, ыстығын, суығын бірге  көріп,  жасаған  еңбегінің  жемісін  татып,  Әнуарбек сол   жылдарында  өзінің адамгершілігімен, ұйымдастыру қабілетімен, білімімен,  іскерлігімен, халықпен  сыйласа білуімен үлкен беделге ие болды.

 Қашанда, халқымызда «Ердің  бағасы – ісінде», демекші  келбет-түлғасы, өның өмірінде тындырған ісі, кісілік қасиетімен бағаланды.

Соғыста болып, көп жыл еңбек жасап орден мен медальмен марапаталды. Соның  ішінде ІІІ дәрәжелі Данқ, ІІІ дәрәжелі Отан  соғысы, «Құрмет белгісі»  ордені, Бүкілодақтық Халық шаруашылығы жетістіктері көрмесінің кіші  күміс,  қола  медальдары,  Қазақ ССР Жоғары Кеңесінің Құрмет грамоталары,  тағы да басқадай медальдармен марапатталды.

Сонғы жылдары аурып жүрді. 25 июньде 1989   жылы  таңғы сағат алтыда, асқар таудай болған әкемізден айырылып қалдық.  Дөнгелеген дүниенің жалғандығы осы шығар.

Әнуарбек пен Кабирадан артында өшпейтін іздері алты ұл, бір қыз, он жеті немере, жиырма  алты   шөбере  бар.

 «Әке көрген оқ жанар, шеше көрген тон пішер». Әкеміздің адамгершілігі,  білімділігі, тапқырлығы, сыйласымдығы, кішіпейілігі, анамыздың нәзіктігі, мінезінің жұмсақтығы, адамға-туысқа деген қамқорлығы әр балаларына тарап,  сіңіп кетті.

Алты ұлдың мінездерінің ұқсастығы да, айырмашылығы да бар. Алақанымызды жұмсақ - жұдырық, Әнуарбек боламыз, ашсақ–Әнуарбектің бір-бір баласы боламыз.

Адам баласыңын өміріндегі ең маныздысы, елге жасаған енбегі мен лауазым жұмыстан басқа,  ол бала тәрбиесі, артында дүрыс үрпақ қалдыру. Балалары жоғары білім алып инженер-құрылысшы, инженер- гидромелиоратор, инженер-электрик, инженер-механик, мұғалім,  ауыл шаруашылығының маманы болып, әкесінің салып кеткен жолын арғарай  жалғады.

 Әкенің қадырын балалы болғанда білесің дегендей, әкеміз өмір бойы балаларын   өзі енбеккорлығымен, адамғершілігімен,  қарапайым - кішпейіл мінезімен тәрбиеледі.

«Артында баласы қалса көзі қалды, артында сөзі қалса өзі калды», деген мақал бар. Әкемнің  тар кезен, тайғақ кешу кезінде,  өз  басын бәйгеге тігіп жазғанын кейде бір неше рет қайталап оқиймын. Соның біреу Мағаданда кезіккен  жеті қаз туралы.

 «10/ІХ. 48 – Осымен қабат, жапан жерде жатқанда біздің айналамызда бұлақта жеті  қаз жүруші еді. Бұларға  мен де еш қастандық еткім келмеді. Себебі біз сияқты олар да өмір сүргісі келеді. Ақыры кетерде бұлақтың басында жетеуіде жайылып жүр екен. Ақырғы реет жанына 10-15 метрдей келіп, «Қош» деп Жердания бұлағына қарай жол тарттым.  

«14. 15. 16. 17/ІХ. – Күн райында көп өзгеріс жоқ. Аздап қар жауып тұр.  Қоңыр күздің белгісі. Күндіз-түні суық жақтан жылы жаққа қарай қоштасып қайтып жатқан ақ, қоңыр қаздар. 

Мен де олардан елге сәлем айттым. Менде ұшар едім, туған елдің бір жеріне барып жатып қарар едімі шінде. Мүмкіншілігім жоқтықтан отырған жайым бар...»

Бүл сөздердің ішінде  талай сыр  бар. Әкеміздің адамгершілігін, елге, туысына, жарына, баласына деген сағынышын білдіреді. Аштықты, жоқшылықты көрседе қаздарды адам ретінде бағалап, тиіспеген. Кім білсін Құдайдың жіберген бір сыны шығар... Табиғаттың бейкүнә тіршілік иесін аяған адамшылығын Құдай көріп,  аман есен еліне жеткізген шығар. Қаздарға қастандық жасаса кім біліпті, басы сонда калар  ма еді. Сол жеті қаз оралып,  жеті үрпақ болып   таралды - алты үл,  бір қыз. Осы әнгімеге  байланысты «Жеті каз» деген сүрет салдырдым.

Тамырына қарай бүтағы, тегіне қарай үрпағы. Құдайға тәуба, шүкіршілік  Әнуарбек  пен  Кабираның балалары өсіп,  ер  жетіп,  бала-шағалы болып, өркендері өсіп, өрістері кеңейіп,  бір-бір шаңырақ болып отыр. Әкеміз бен анамыздың жасаған өмірі, өсиет ретінде айтқан, жазып кеткен сөздері ұрпақ үшін үлкен үлгі.

  Әкеміздің жазған күнделігі мен өмірі «Әке  аманаты» деген кітабында басылған. Күнделікке сүйеніп мен «Жеті қаз» әнгімесің жазып шығардым.  Сол әңгімені  өзім аударып орыс тілінде «Летят перелетные птицы» атты кітап шығардым.

                                                                      Сүйіндіков  Қанат Әнуарбекұлы